Erik Laurentzen over het Arnhemse riool

Het is vies en gevaarlijk in het Arnhemse ondergrondse riool. Maar dat weerhoudt Erik Laurentzen (53), beheerder riolering en water bij de gemeente Arnhem, er niet van er vaak in af te dalen. ‘‘In de riolen valt nog zoveel te ontdekken’’, zegt hij. Een verhaal dat loopt van latrinelediger tot forensisch onderzoek.

De oorsprong van het Arnhemse rioleringsstelsel ligt bij de beken, vertelt Erik Laurentzen. ‘‘De Jansbeek ontspringt in Park Zypendaal, bij het kasteel, en stroomt door de stad naar de Rijn. In Zypendaal had je nog water in de zuiverste vorm, maar slachterijen loosden er bloed, darmen en andere ingewanden op. Ook telde Arnhem wel vijfhonderd openbare toiletten die op de beken loosden. Zo werden het open riolen. De stank was niet te harden. Vanwege die stank en de viezigheid werden ze ondergronds gebracht.’’

Arnhemse situatie is uniek

Laurentzen wijst erop dat het Arnhemse rioleringsplan uit 1874 stamt en daarmee één van de oudste van Nederland is. ‘‘Dat in Arnhem de beken aan de basis van het riool liggen, is uniek. Volksgezondheid was de belangrijkste reden dat ze ondergronds werden gebracht. Sindsdien is het aantal ziektes fors afgenomen. Riolering is de beste medische uitvinding ooit.’’ 

De vijfhonderd openbare toiletten bleven, maar de latrinelediger deed eind negentiende eeuw zijn intrede. ‘‘Die leegde de tonnetjes eronder en plaatste schone terug. De inhoud van de tonnetjes werd naar een vuilstort buiten de stad gebracht.’’

Laurentzen is zijn hele leven al gefascineerd door het riool. Als puber ging hij met zijn vader mee. ‘‘Die zat in de aannemerij en deed veel rioleringswerk. Na mijn afstuderen in 1997 ben ik ook direct in de rioleringswereld terechtgekomen. Aanvankelijk in de aannemerij, maar nu al zo’n vijftien jaar bij de gemeente Arnhem.’’

Gouden putdeksel

Met het team van acht medewerkers waarmee hij het rioleringsstelsel en water in de stad beheert, won Laurentzen al drie keer de Goldener Kanaldeckel (gouden putdeksel), een prestigieuze Duitse prijs. De meest recente was afgelopen jaar. 

‘‘De Goldener Kanaldeckel wordt gezien als Oscar voor de rioleringsbranche. Wij hebben ’m als eerste buitenlandse partij gekregen en zijn de eerste in de hele geschiedenis van de prijs die ’m drie keer hebben gewonnen. Het is heel eervol en er komt wel wat bij kijken. Ze moeten je in elk geval buiten de landsgrenzen goed kennen. Dat is ons gelukt door veel presentaties in Duitsland te geven over onze Arnhemse rioleringswereld. Daarin hebben wij innovatieve dingen gedaan en dat speelt mee bij toekenning van de prijs.’’

Drugssporen

De nieuwste vinding licht Laurentzen toe: ‘‘Het riool is er van oorsprong voor de drie p’s: poep, plas en wc-papier. Maar tegenwoordig vind je er ook drugssporen in. Drugsproducenten lozen hun afval illegaal op het riool. Dan gaat het om zorgwekkende stoffen. De waterzuivering is in de jaren zeventig gebouwd om poep en plas eruit te filteren, maar bijvoorbeeld pfas gaan rechtstreeks door de zuivering naar het oppervlaktewater. Met de Omgevingsdienst Regio Arnhem en het Team Milieu van de politie zijn we nu bezig criminele activiteiten via het riool op te sporen.’’

Dan kan door middel van 3D-geprinte samplers, waarvan de eerste begin april in het Arnhemse riool zijn opgehangen. ‘‘In die samplers zit speciaal absorptiemateriaal, gericht op de stof die je op wil sporen. Ze blijven een week hangen en zijn dan volgezogen. In eerste instantie zijn we op pfas gericht, maar we zijn ze ook aan het ontwikkelen voor kwik en nitazenen. Allemaal afvalstoffen uit de drugsproductie’’, vertelt Laurentzen.

‘‘We hebben de samplers in eerste instantie op zes locaties opgehangen. Bijvoorbeeld in de buurt van een industrieterrein waarvan je het idee hebt dat er criminele activiteiten plaatsvinden. Je weet bepaalde plekken waar de kans daarop groot is. Het riool ligt overal, in de hele stad en het loopt tot aan je woning of bedrijf. Als je op een plek waar alles bij elkaar komt, ziet dat er veel pfas in het rioolwater zitten, hang je vervolgens samplers op in de straten links en rechts ervan. Zo kan je steeds verder verengen en kom je uiteindelijk bij het adres waar het vandaan komt. Was de latrinelediger puur met jouw drek bezig, helpen we nu de politie om via het riool criminelen op het spoor te komen.’’

Veiligheidslaarzen die oplossen

Zo kan je uit het rioolwater niet alleen gegevens in het belang van de volksgezondheid filteren, maar ook criminele activiteiten opsporen. Laurentzen: ‘‘Dumpingen van drugsafval in de natuur halen vaak het nieuws, maar dat zijn er op het totaal maar een paar. Het aantal illegale lozingen op het riool is vele malen groter. Die stoffen er bij de zuivering uitfilteren, is nog niet mogelijk. Je moet er dus voor zorgen dat ze er bij de bron niet in komen. Ik heb zelf ervaren hoe ernstig die vervuiling met drugsafval kan zijn, toen ik een keer door het riool liep en mijn veiligheidslaarzen aan het oplossen waren.’’

Volgens Laurentzen moeten we ook in de spiegel kijken, wanneer het om drugsafval in het riool en uiteindelijk het oppervlaktewater gaat. ‘‘Wanneer je naar een festival gaat, is het makkelijk om aan drugs te komen. Een pilletje heb je zo. Drugs worden massaal door ons gebruikt. We houden het dus zelf in stand dat drugs worden geproduceerd en het afval op het riool wordt geloosd. En drugscriminelen verdienen er dik aan.’’

Niet te manipuleren

Het rioolwater zegt volgens Laurentzen ook veel over de gezondheid in de stad. ‘‘Wat je uitplast, liegt niet. Een enquête over je gezondheid kan je manipuleren, maar wat je uitplast niet. Het riool levert op het gebied van volksgezondheid veel waardevolle informatie op. In wijken waar we veel vet in het riool zien, is obesitas misschien wel een probleem. Daar kan je qua voorlichting en preventie iets mee doen.’’

Het totale Arnhemse rioleringsstelsel wordt eens in de twaalf jaar geïnspecteerd. ‘‘Er ligt ruim 1000 kilometer riool in Arnhem. Daar rijden we met een robot doorheen en op die manier hebben we heel Arnhem eens in de twaalf jaar gehad.’’

De ‘aorta’ van het Arnhemse riool is het zogeheten Moerriool (verbastering van moederriool) dat 1200 meter lang is en grotendeels onder de stadsring ligt. ‘‘70 Procent van Arnhem-Noord is daar nog steeds op aangesloten. Het stamt uit eind 1800 en is de afgelopen paar jaar helemaal van binnenuit opgeknapt’’, zegt Laurentzen. Nu is een belangrijke streng naar het Moerriool aan de beurt: het riool onder de Sonsbeeksingel, dat van de Hommelsepoort naar de Zypsepoort loopt en dat ondergrondse watervallen met een val van wel drie meter kent. ‘‘Dat bestaat net als het Moerriool uit metselwerk en beton en je kan erdoorheen wandelen. Het in 1906 aangelegde metselwerk is nog steeds goed, maar het beton is aangetast door zuren in het rioolwater, waardoor het is opgelost en broos is geworden.’’

Gouden drollen

Omdat het herstelwerk zich zo’n vijf meter onder de grond afspeelt, is er volgens Laurentzen niemand die het ziet of er iets van merkt. Daar wil hij verandering in brengen. ‘‘Ik heb met een 3D-printer vijf drollen geprint en die in mijn garage goud gespoten. Die ga ik op verschillende momenten op verschillende plekken in Arnhem verstoppen. Via de sociale media van de gemeente Arnhem geven we hints waar ze kunnen liggen. Wie er één vindt, mag samen met een dierbare met mij mee het riool in. Zo kunnen we inwoners laten zien wat we aan het doen zijn zodat zij kunnen blijven poepen en plassen. Want er zit een wereld vast aan die druk op de knop om het toilet door te trekken.’’