Wie de Koepelgevangenis Arnhem binnenstapt, merkt het meteen: hier hangt iets bijzonders in de lucht. De ronde ruimte met wel 206 cellen, badend in het licht dat door de ramen in de koepel naar binnen valt, ademt nog altijd de geschiedenis van de plek. Zelfs bedrijfsleider Jeroen Alosery voelt het nog iedere dag. Tussen de ronde muren en de oude celdeuren bruist het door zijn toedoen inmiddels van nieuw leven.
Tekst & Beeld: Elly Molenaar
In de Koepelgevangenis Arnhem slijten niet langer gevangenen hun dagen. Wel worden er rondleidingen, meetings en events gehouden. Waar ooit bewakers liepen, in de binnenruimte van meer dan 2000 vierkante meter groot, klinken nu bijna dagelijks stemmen van bezoekers, artiesten en ondernemers. De Koepel is uitgegroeid tot een cultureel en creatief centrum waar evenementen, exposities, congressen en filmopnames plaatsvinden. De indrukwekkende akoestiek maakt het gebouw een geliefde plek voor klassieke concerten en unieke optredens.
Nog altijd kippenvel
“De sfeer die de Koepel ademt, maakt iedere activiteit en elk evenement extra bijzonder”, vindt Jeroen. “Dit is een unieke locatie. Mensen zijn vaak onder de indruk zodra ze hier binnenstappen.” Hij begrijpt dat wel. Zelf woonde hij drie jaar in het imposante gebouw, vanaf het moment dat hij er als bedrijfsleider aan de slag ging. “Ondanks dat ik het op mijn duimpje ken, blijft het indrukwekkend. Als ik via het trappenhuis op de derde verdieping de koepel binnenwandel, krijg ik nog altijd kippenvel. Ik voel me er klein, ook omdat ik weet wat zich hier in het verleden allemaal heeft afgespeeld.”
Rondleidingen door een oud-bewaker
Er hebben al heel wat activiteiten en evenementen plaatsgevonden in de Koepelgevangenis. Jeroen: “Zo kunnen mensen worden rondgeleid door een oud-bewaker, vinden er vergaderingen plaats, diners, maar ook grotere events. Vaak maken we zoveel mogelijk gebruik van het unieke gebouw en de sfeer van de locatie. Zo was er laatst een ligconcert. Mensen lagen op luchtbedjes op de grond in de binnenruimte en genoten van een muziekspektakel in de koepel. Er speelden een pianist en een cellist klassieke muziek. ’s Avonds was er bovendien een indrukwekkende lichtshow. Heel bijzonder.”
Bijzondere akoestiek
Tijdens evenementen wordt altijd zoveel mogelijk gebruikgemaakt van de bijzondere akoestiek van de koepel. “Maar dat is ook best uitdagend”, legt Jeroen uit. “Als een spreker midden in de koepel staat, kan het zijn dat hij zichzelf wel twaalf keer hoort. Dat luistert niet fijn. Met doeken, juiste plaatsing van speakers en panelen creëren we daarom geluidszones.”
Een roerige geschiedenis
De Koepelgevangenis werd gebouwd tussen 1882 en 1886 en was door zijn vorm een toonbeeld van modern denken. Twee bewakers konden vanuit het midden alles overzien. De gevangenen voelden zich continu onder toezicht. In de loop der jaren veranderde de functie van de Koepel mee met de tijd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten er politieke gevangenen opgesloten; na de bevrijding werden er collaborateurs vastgehouden. Later diende de gevangenis als huis van bewaring en vervolgens als gevangenis voor kortgestraften. Pas in 2015 sloten de zware deuren definitief, vanwege een dalend aantal gedetineerden.
“Een poosje zijn asielzoekers in de Koepelgevangenis opgevangen”, vertelt bedrijfsleider Jeroen Alosery. Daarna heeft het pand een tijd lang leeggestaan. Sinds 2019 is het gebouw een evenementenlocatie. Ondernemers en particulieren kunnen er terecht voor vergaderingen, activiteiten en events. “Ook is de gevangenis regelmatig decor voor tv- en filmopnames”, vertelt Jeroen. De ontwikkeling van de Koepelgevangenis staat niet stil. De Koepel blijft in ere hersteld, maar aan de buitenkant, binnen de muren van het complex, wordt woningbouw gerealiseerd. “In 2026 is het plan hiermee te starten. Een bijzondere plek om te wonen”, zegt Jeroen.
Spectaculaire ontsnappingen
Ontsnappen uit de Koepelgevangenis was vroeger een behoorlijke uitdaging, door de bijzondere bouwstijl. De ronde vorm, de ijzeren tralies en de hoge muren maakten het gebouw tot een fort van discipline en orde. Vanuit één centraal punt, onder de grote koepel, waren alle cellen tegelijkertijd zichtbaar voor de bewakers. “Daarom waren er in principe maar hooguit twee bewakers nodig op alle cellen”, legt bedrijfsleider Jeroen Alosery uit. Er was vrijwel geen blinde hoek of plek waar gevangenen ongezien iets konden voorbereiden. “Celdeuren waren er vroeger niet. Dat waren tralies. De gevangenen waren dus ook daar steeds zichtbaar.” Bovendien zorgde de koepel ervoor dat geluiden werden weerkaatst en zelfs gefluister hoorbaar was voor de bewakers. Met elkaar een ontsnappingspoging voorbereiden werd daardoor extra lastig. “In die tijd waren gevangenen in isolement opgesloten en ze mochten niet communiceren.”
Toch zijn er spectaculaire ontsnappingspogingen bekend, compleet met aan elkaar geknoopte lakens. “Maar die mensen werden meestal binnen een week alweer opgepakt”, zegt Jeroen. Verzetsstrijder Frits Slomp, in de oorlog ook wel bekend als Frits de Zwerver, was succesvoller. In 1944 werd hij op spectaculaire wijze bevrijd. Tien dagen eerder pakte een NSB-politieman hem op en zette hem vast in de Arnhemse Koepelgevangenis. “Andere verzetsstrijders waren bang dat hij belangrijke informatie zou loslaten”, vertelt Jeroen. Twee verzetsmensen verkleedden zich daarom als politieagenten en kwamen met een nepgevangene en een smoes aan de poort. Argeloos opende de portier de poort en keek vervolgens in de lopen van drie pistolen. Slomp werd uit zijn cel gehaald en naar een onderduikadres gereden, waar hij tot het eind van de oorlog verbleef.
Ontsnappen uit de Koepelgevangenis is nog steeds uitdagend, maar zeker mogelijk. Dit gebeurt tegenwoordig in teamverband. Meerdere cellen zijn ingericht als Escape Room en door samen te werken, wordt een plan beraamd om te ontsnappen uit de Koepelgevangenis.
